Burdasınız : Anasayfa > Y > Yapım Ekleri Nedir

Yapım Ekleri Nedir


Sponsorlu Baglantilar



Yaziyla ilgili Resimler

$yazibasligitd
Yapım Ekleri Resimleri
Ekleyen : admin Okunma : 184416
Ekl.: 08-10-2014 Gün.: 08-10-2014

Bu Yazıda Neler Var

  • 1. İsim Yapan Yapım Ekleri
  • a. İSİMDEN İSİN YAPAN EKLER
  • -lİk
  • -cE
  • -cİ
  • -lİ
  • -sİz
  • -ki
  • -tİ
  • Diğer ekler:
  • b. FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER
  • Mastar ekleri:-mEk
  • -mE
  • -İş
  • -En:
  • -Esİ
  • -mEz
  • -°r
  • -dİk
  • -EcEk
  • -mİş
  • Diğer ekler:
  • 2. Fiil Yapan Yapım Ekleri
  • a. İSİMDEN FİİL YAPAN EKLER
  • -lE
  • -El
  • -l
  • -E
  • -°r
  • -dE
  • -msE
  • -sE
  • -lEş
  • -lEn
  • b. FİİLDEN FİİL YAPAN EKLER
  • -t
  • -°r
  • -Dİr
  • -l
  • -n
  • -ElE
  • İlgili Yazılar

  • Ilgili yazi bulunamadi..
  • En Son Eklenenler

    08 | Yakıt Yakıt
    Yapım ekleri, mevcut kelimelerden (isim ve fiil köklerinden) farklı ve yeni anlamlı kelimeler türetmeye yarayan eklerdir.

    Nesneleri karşılayan isimlerle hareketleri karşılayan fillerin kökleri farklıdır:
    Gel-(-mek,-dim, -miş...)
    Baba(-m, -lar, -dan)

    Birbirine yakın olan nesne ve hareketlere ait kelimeler aynı kökten türeyen kelimelerdir. Bu bakımdan türemiş kelimelerin kökleriyle mutlaka bir anlam ilişkileri olmalıdır:

    baş, baş-la-, baş-ar-, baş-ar-ı
    sev-, sev-il-, sev-dir, sev-in, sev-inç, sev-gi
    göz, göz-lük, göz-cü, göz-cü-lük, göz-lük-çü-lük...

    Yapım ekleri isim ve fiil köklerine gelerek yeni isimler ve filler türetirler. bu ekler kökten hemen sonra gelirler. Çekim ekleri yapım eklerinden sonra gelir:

    bil-gi-ler, bil-dir-di;
    göz-le-meliyim, göz-lük-ten...

    Bu türemiş kelimelerden de tekrar yeni kelimeler türetilebilir:

    bil-gi-li,bil-dir-i
    göz-lük-çü, göz-lük-çü-lük...

    Bu bakımdan yapım eklerini iki başlık altında inceleyebiliriz:
    İsim yapan yapım ekleri: İsimden isim yapan ekler ve Fiilden isim yapan ekler
    Fiil yapan yapım ekleri: İsimden fiil yapan ekler ve Fiilden fiil yapan ekler

    1. İsim Yapan Yapım Ekleri


    İsim veya fiil kök ve gövdelerinden yeni isimler türeten eklerdir. Türkçemizde sıkça kullanılan yapım ekleri şunlardır:

    a. İSİMDEN İSİN YAPAN EKLER



    -lİk


    Yer isimleri yapar: kömürlük, kitaplık, tuzluk, odunluk, ağaçlık, zeytinlik, çöplük...
    Alet ve araç isimleri yapar: başlık, kulaklık, gecelik, gözlük, önlük...
    Topluluk isimleri yapar: gençlik, insanlık, Türklük...
    Soyut isimler yapar: gençlik, insanlık, Türklük, çocukluk, hanımlık, kardeşlik, Müslümanlık, kulluk, erkeklik, bilgelik...
    Sınırlama, ayırma, ölçü tahsis anlamı taşıyan isimler yapar: bayramlık, kışlık, akşamlık, gömleklik, hediyelik, ömürlük, haftalık, aylık...
    Sıfatlara gelerek durum bildiren isimler yapar: iyilik, güzellik, küçüklük...
    Meslek isimleri yapar: öğretmenlik, doktorluk, veterinerlik, eczacılık, arıcılık, demircilik, kılavuzluk, rehberlik...
    Bu ekle türetilen ekler sıfat olarak da kullanılabilirler. İsimle sıfat arasında tür farkı olduğu için bu yönde soru sorulabilir:

    kışlıklar, kışlık odun;
    günlüğüm, günlük masraf;
    elbiselikler, elbiselik kumaş;
    turşuluklar, turşuluk biber;
    kiralıktan, kiralık daireden,
    satılıklar, satılık arsalar...

    -cE


    Dil isimleri yapar: Türkçe, Almanca, Arapça, Farsça..
    Yer isimleri yapar: Çatalca, Yenice, Çamlıca, Taşlıca, Ilıca...
    Hayvan ve bitki isimleri yapar: delice, karaca, kokarca, yumuşakça...

    -cİ


    İsim, sıfat, zarf türetir:sanatçı, kiracı, inşaatçı, yolcu, çaycı, şakacı, duacı, milliyetçi, Türkçü, halkçı, sözcü, tiyatrocu, kemancı...
    gazeteci çocuk, şakacı insan...
    akılcı (davranmak), Atatürkçü (geçinmek)

    -lİ


    Soyut ve somut isimler ve sıfat türetir. Özel isimlere getirildiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.
    Kişinin nereli olduğunu bildirir: Ankaralı, Konyalı, köylü, kentli...
    Bir şeyin içinde daha çok ne bulunduğunu bildirir: Tuzlu, şekerli, acılı, tozlu...
    Soy, devlet bildirir: Osmanlı, Karahanlı, Selçuklu...
    Durum (medenî hâl) bildirir: Sözlü, evli, nişanlı...
    Renk bildirir; ikileme kurar: Mavili, yeşilli, kırmızılı, allı yeşilli, sarılı kırmızılı...
    Kişinin sahip olduğu özelliği bildirir: Bilgili, tecrübeli, akıllı, görgülü, saygılı, kültürlü, akıllı uslu...

    Diğerleri: Gönüllüler, gönüllü (kişiler)...İrili ufaklı, kadınlı erkekli...

    -sİz


    -li ekinin olumsuzunu yapar. Ama -li ekini almış her kelimenin -siz ile olumsuzu yapılmaz:
    akıllı X akılsız doğru
    bilgili X bilgisiz doğru
    nişanlı X nişansız yanlış
    köylü X köysüz yanlış
    mavili X mavisiz yanlış

    İsim, sıfat ve zarf türetir: Korkusuz (çocuk), akılsız, susuz (topraklar), tatsız, güçsüzler, ölümsüz, eşsiz, yersiz yurtsuz (kaldım), kimsesiz, tarafsız (davranmalı)...

    -ki


    Zaman ve yer bildiren kelimelerden sıfat yapar. Bu sıfatlar isimleşebilir. -ki ve -kü şekillerinde kullanılır.

    bugünkü (maç), akşamki (fırtına), geceki (soğuk), bugünkünü, yarınkinden...

    Yer bildiren kelimelerde -de hâl ekiyle birlikte kullanılır:Aşağıdaki (sorular), aşağıdakiler, sınıftaki (öğrenciler), sınıftakiler, raftaki (eşyalar), yuvadaki (yavrular)...

    -tİ


    Yansımalardan isim türetir : çıtır-tı, cızır-tı, şakır-tı, şıkır-tı, homur-tu, gıcır-tı, patır-tı

    Diğer ekler:


    -e: göze (kaynak)...
    -Cİl: etçil, otçul, insancıl, evcil, bencil, ölümcül...
    -Daş: vatandaş, yurttaş, gönüldaş, anlamdaş, meslektaş...
    -gil: Aligil, Yaşargil, ancamgil...
    -leyin: geceleyin, akşamleyin, sabahleyin, gündüzleyin...
    -ncİ: birinci, üçüncü, sonuncu...
    -Er: üçer, beşer, yedişer, dörder, altışar...
    -Cİk: gelincik, kızılcık, elmacık, kulakçık, karıncık...

    b. FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER


    Fiil kök ve gövdelerinden isim türetirler.

    Mastar ekleri:-mEk


    Bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Fillerin isimlerini türetir. Bu yüzden bu eklere isim-fiil (mastar) eki; bu kelimelere de isim-fiil (mastar) denir.

    gel-mek, oku-mak, ye-mek, iç-mek, çalış-mak...

    Bu ek kalıplaşarak kalıcı nesne isimleri de türetebilir; bunlar isim-fiil değil, doğrudan isimdirler:

    yemek, çakmak, ekmek, ilmek, kaymak

    -mE


    -mEk eki gibidir. Ama -mEk kullanılan her yerde -mE kullanılamaz. Bu ek de bütün fiil kök ve gövdelerine gelerek; onlardan fiil ismi türetir (isim-fiil yapar):

    başlama, okuma, yazma, nakletme, hasta olma, danışma, sevme, inanma...

    Bu ek de -mEk gibi kalıcı nesne isimleri yapar: Asma (yaprağı), bölme (işlemi), danışma (memuru), dondurma (külâhı), kavurma, işletme, bağlama (:saz)...

    Bu ek niteleme sıfatı da türetir: Karma (liste), süzme (yoğurt), yazma (eser), saçma (bir fikir), yapma (çiçek), asma (köprü), asma (kat)...

    -İş


    Bu da mastar ekidir. Diğerleri gibi bütün fiil kök ve gövdelerine getirilebilir. Kalıcı nesne isimleri yapabilir:

    Gülün açılış-ını seyret.
    Kapının kapanış-ı çok ses çıkarıyor.
    Adam oturuş-undan bellidir.
    seziş, biliş, alış, veriş, anlayış...

    Kalıcı nesne isimleri:
    Bu görüşü benimsemedim.
    Bir buluş yapmış ki sorma
    Alış verişe çıkacağız.
    Sende hiç anlayış yok mu?...
    Çıkış ne taraftaydı?

    Sıfat-fiil ekleri:Sıfat-fiil ekleri de mastar ekleri gibi fiilden isim ve sıfat yapan işlek eklerdir:

    -En:


    Fiili yapanı, edeni bildirir. İsim ve sıfat yapar:

    Gülen, bakan, gelen, giden, gezen, yazan, bozan, çalışan, kazanan...

    -Esİ


    Sıfat ve isim yapar:

    Ölesi-m gelir,
    Yok olası adam, kırılası eller
    Öpülesi, geberesi, ölesi, bakılası...

    -mEz


    Olumsuzluk bildirir. -°r'nin olumsuzunu yapar, ama her zaman değil:

    Çıkmaz sokak, olmaz iş, yaramaz çocuk, bilinmez yerler...
    Yılmaz, korkmaz, çıkmaz...
    Ne geçmez zamanmış!

    -°r


    İsim ve sıfat yapar:
    Okur yazar, yazar kasa, bilir kişi, gelir gider, keser, güler yüz...

    -dİk


    İsim ve sıfat yapar: Tanıdıklar, tanıdık kişiler, olmadık iş, beklenmedik bir anda, sevin-diğ-imiz...

    -EcEk


    İsim ve sıfat yapar: alacak(lı), yakacak, yiyecek, giyecek, içecek(lerimiz), gelecek zaman, içecek su, akacak kan, gelecek(ten haber ver-), olacak iş mi?...

    -mİş


    İsim ve sıfat yapar: Geçmiş, çok bilmiş, okumuş çocuk, dolmuş, yemiş...

    Diğer ekler:


    -İm
    Eklendiği fiille ilgili hâl, durum, iş ifade eder. O işle ilgili, o işten doğan varlık, eşya, yer isimleri yapar.

    Alım, satım, atım, yatırım, seçim, ölüm, yıkım, verim, biçim, giyim, kuşam, takım, kavram, üretim, bölüm, çözüm, uyum, çekim, (bir) yudum (su) ...

    -Gİ
    Fiilin bildirdiği hareketle ilgili çeşitli nesneleri karşılayan isimler yapar:

    Sevgi, saygı, görgü, bilgi, duygu, örgü, sergi, vergi, övgü, algı, tutku, uyku, biçki, baskı, içki, atkı, keski...

    -Gİn
    Anlama büyüme ve aşırılık katar; yapanı, olanı bildirir; yapılan nesneyi veya işi karşılar. Sıfat, isim ve zarf türetir:

    Dalgın, azgın, kızgın, kırgın, salgın, baygın, bilgin, ergin, bezgin, durgun, olgun, soygun, vurgun, baskın, seçkin, pişkin, yetişkin, tutkun, küskün...

    Keskin sirke, olgun davrandı, soygun yapılmadı...


    İsim ve sıfat türetir:

    Yazı, sıkı, yapı, ölü, korku, batı, gezi, bölü, koşu, doğu, artı, tartı, sürü, örtü, çeki, duru, sayı...

    Korkunun ecele faydası yok.
    Doğuyu, batıyı karıştırdık.
    Ölü balıklar suyun yüzündeydi.
    Yurdun batı tarafı soğuyacak.

    -İcİ
    Çokluk, aşırılık, devamlılık bildirir; -En sıfat-fiil eki gibi failin niteliğini bildirir. Sıfat, isim ve zarf yapar:

    Kalıcı, vurucu, bilici, alıcı, satıcı, dinleyici, görücü, bakıcı, yırtıcı, geçici, kurucu, yüzücü, gidici, öğren(i)ci, dilen(i)ci...

    Eskiden iyi yüzücü imiş.
    Okuyucu sayısı günden güne artıyor.
    Bunlar üzücü hareketler.
    Satıcı kadınlar dolaşıyorlar.
    Pek yırtıcı görünüyor/davranıyor.

    -k
    Fiilde bildirilen harekete uğramış olan veya o hareketten ortaya çıkmış nesneleri karşılayan isimler yapar; bunlar sıfat ve zarf olarak da kullanılır:

    Açık kapı, çürük diş, karışık işler,
    hava soğuk,
    açık konuşur,
    bölük toplandı...

    -kEn
    İsim ve sıfat yapar:

    Çalışkan, üretken, alıngan, atılgan...

    -: kızartı, karartı, bağırtı...
    -Ek: konak, durak, yatak, dönek, ürkek, korkak, bıçak...
    -ç: inanç, sevinç, usanç...
    -ntI: alıntı, akıntı, söylenti, toplantı, yaşantı, sarsıntı
    -e: dize, süre

    2. Fiil Yapan Yapım Ekleri


    Bu ekler isim ve fiil kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

    göz>göz-le(mek)
    bilgi->bilgi-len(mek)-dir(mek)
    sev->sev-dir(mek)
    bildir->bildir-il(mek)

    Fiil yapan ekler, isime veya fiile getirilişine göre ikiyte ayrılır: İsimden fil yapan ekler, Fiilden isin yapan ekler

    a. İSİMDEN FİİL YAPAN EKLER


    Bu ekler isim kök ve gövdelerinden fiil gövdeleri türetirler:

    isim-len-dir-
    ad-lan-dır
    iki-le-
    durgun-laş-

    En çok kullanılan isimden fiil yapan ekler şunlardır:

    -lE


    Çok kullanışlı bir ektir. Birçok isimden fiil yapabilir:

    Baş-la-, suç-la, su-la, taş-la-, av-la-, kış-la-, çın-la-, in-le-, ter-le-, gece-le-, hafif-le-, karış-la-, kurşun-la-, perçin-le-, yuvar-la-...

    -El


    Genellikle sıfatlardan fiil yapar: Çoğ-al-, dar-al-, az-al-, boş-al-, düz-el-, dik-el-...

    -l


    Bazı sıfatlardan oluş filleri yapar: Kısa-l-, doğru-l-, sivri-l-, duru-l-, ince-l-...

    -E


    Fazla işlek değildir: Yaş-a-, kan-a-, boş-a-, tün-e-, oy(u)n-a-...

    -°r


    Daha çok renk isimlerinden sonra gelir: Kara-r-, yaş-ar-, boz-ar-, ağ(k)-ar-, sar(ı)-ar-, mor-ar-...

    -dE


    Yansımalara getirilir: Çıtır-da-, şırıl-da-, horul-da-, fısıl-da-, gürül-de-...

    -msE


    Fazla işlek değildir: Az-ı-msa-, küçü-mse-, ben-i-mse-, öz-ü-mse-, kötü-mse-...

    -sE


    Fazla işlek değildir: su-sa-, garip-se-, önem-se-, mühim-se-...

    -lEş


    Bazı isimlere getirilir: Sert-leş-, taş-laş-, kötü-leş-, iyi-leş-, katı-laş-, sağlam-laş-...

    -lEn


    Bir şeye sonradan sahip olma anlamı katar: Ev-len-, can-lan-, hoş-lan-, us-lan-, iç-len-, dert-len-...

    b. FİİLDEN FİİL YAPAN EKLER


    Fiil kök ve gövdelerine getirilerek fiil gövdesi türeten eklerdir:

    -t


    Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişliliğini artırır (ettirgen yapar). Genellikle ünlüyle biten fiillere gelir:

    Yürü-t-, acı-t-, ak-ı-t-, oku-t-, anla-t-, ağla-t-, ara-t-, kızar-t-...

    -°r


    Çatı ekidir. "-t" ile aynı görevdedir; oldurganlık ve ettirgenlik görevi vardır. genellikle ünsüzle biten fiillere gelir:

    Çık-a-r-, kop-a-r-, kaç-ı-r-, uç-u-r-, bat-ı-r-, düş-ü-r-, iç-i-r-...

    -Dİr


    Çatı ekidir; geçişsiz fiilleri geçişli (oldurgan) yapar; geçişli fiillerin de geçişlilik derecesini artırır (ettirgen yapar):

    Yaz-dır-, sor-dur-, aç-tır-, çiz-dir-, sök-tür-, as-tır-, koş-tur-...

    -l


    Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiil yapar: At-ı-l-, soy-u-l-, yaz-ı-l, çiz-i-l-, ay(ı)r-ı-l-, gid-i-l-...

    -n


    Çatı ekidir; edilgen ve dönüşlü fiiller yapar:

    Başla-n-, tara-n-, yıka-n-, bil-i-n-, sil-i-n-, sür-ü-n-, taşı-n-, al-ı-n-...


    Çatı ekidir; işteş fiil yapar: Döv-ü-ş-, at-ı-ş-, tart-ı-ş-, gör-ü-ş-, uç-u-ş-, bekle-ş-, it-i-ş-, selâmla-ş-...

    -ElE


    Devamlılık, anlatılan işin art arda yapıldığını bildirir: Kov-ala-, it-ele-, silk-ele-, dur-ala-, tep-ele-...


    En Cok Okunan Yazilar

    02 | Düzlem Düzlem
    07 | Paragraf Paragraf
    08 | Destan Destan
    
    ..:: Online Uyeler ::..
    
    Bi soru sor